Gdy pada pytanie o najstarsze miasto we Włoszech, najczęściej wskazuje się Materę, ale odpowiedź wymaga krótkiego doprecyzowania. Wyjaśniam, skąd wzięła się jej wyjątkowa pozycja, czym różni się najstarsza osada od najstarszego miasta oraz co zobaczyć podczas podróży do tego niezwykłego miejsca w Basilicacie.
Matera jest najpewniejszą odpowiedzią, ale definicja ma znaczenie
- Matera uchodzi za jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miejsc w Europie.
- Ślady obecności człowieka w rejonie miasta sięgają paleolitu, a osadnictwo rozwijało się przez kolejne tysiąclecia.
- Najbardziej znane dzielnice Sassi powstały w naturalnych grotach i są dziś częścią dziedzictwa UNESCO.
- Sant’Antioco na Sardynii skrywa starożytne miasto Sulky, założone przez Fenicjan około VIII wieku p.n.e.
- Matera jest najlepszym wyborem dla osób, które szukają połączenia bardzo starego osadnictwa, zachowanej architektury i realnej możliwości zwiedzania.
Dlaczego najczęściej wskazuje się Materę
Matera leży w regionie Basilicata, na południu Włoch. Jej historyczne centrum tworzą przede wszystkim dzielnice Sasso Caveoso i Sasso Barisano, znane wspólnie jako Sassi. Domy, kościoły, klasztory i pomieszczenia gospodarcze wykuwano tutaj w wapiennej skale, a zabudowa stopniowo zagospodarowywała zbocza wąwozu Gravina.
O wyjątkowości miasta nie decyduje tylko wiek pierwszych znalezisk. Liczy się także ciągłość rozwoju osady. W tym samym krajobrazie można dziś zobaczyć ślady prehistorycznych mieszkań, średniowieczne kościoły skalne, romańską katedrę i współczesne życie miejskie.
UNESCO opisuje obszar Matera jako przykład osadnictwa rozwijającego się od paleolitu przez kolejne epoki. Trzeba jednak zachować precyzję. W latach 50. XX wieku mieszkańców Sassi przesiedlono do nowych dzielnic z powodu bardzo trudnych warunków sanitarnych. Od końca XX wieku stare dzielnice znów są stopniowo zamieszkiwane i rewitalizowane.
Dlatego określenie „nieprzerwanie zamieszkane” jest użyteczne, ale w odniesieniu do konkretnych części miasta wymaga historycznego komentarza. Mimo tej przerwy Matera pozostaje najmocniejszym kandydatem, gdy pytamy o najstarszy włoski ośrodek z zachowanymi śladami wielotysięcznej historii.
Jak liczyć wiek miasta i osady
Największe nieporozumienie bierze się z mieszania trzech różnych pojęć. Czym innym jest miejsce pierwszej obecności człowieka, czym innym stała osada, a jeszcze czym innym miasto z wyraźną organizacją urbanistyczną, administracją i przestrzenią publiczną.
W Materze najstarsze ślady dotyczą przede wszystkim zamieszkiwania naturalnych grot. Nie oznacza to, że już wtedy istniało miasto w dzisiejszym znaczeniu. W kolejnych epokach powstawały jednak trwalsze osady, systemy komunikacji, miejsca kultu i zabudowa, które stworzyły podstawy obecnego ośrodka.
Co oznacza około 9 tysięcy lat historii
W materiałach turystycznych często pojawia się liczba około 9 tysięcy lat. Odnosi się ona do bardzo dawnych śladów ludzkiej obecności i rozwoju osadnictwa w rejonie Matera, a nie do istnienia niezmienionego miasta przez cały ten czas.
Najstarsze groty były schronieniem. Z czasem mieszkańcy zaczęli je powiększać, łączyć i uzupełniać murami. Później pojawiły się cysterny, tarasy uprawne, kościoły oraz całe zespoły mieszkalne. To właśnie ta warstwowość sprawia, że Materę lepiej rozumieć jako żywy zapis historii osadnictwa niż jako pojedynczy zabytek.
Dlaczego nie można po prostu wskazać jednej daty
Archeolodzy datują warstwy osadnicze na podstawie ceramiki, narzędzi, konstrukcji, pochówków i metod laboratoryjnych. Poszczególne znaleziska mogą być starsze niż sam miejski układ, dlatego data pierwszego zamieszkania nie zawsze jest datą założenia miasta.
Moim zdaniem to nie osłabia odpowiedzi, lecz czyni ją uczciwszą. Gdy ktoś pyta o najstarszy ośrodek we Włoszech, najlepiej powiedzieć, że Matera jest najczęściej uznawana za najstarsze długo zamieszkane miasto, ale nie należy przedstawiać jej jako bezdyskusyjnie najstarszego miasta w każdej możliwej definicji.
Matera nie jest jedyną możliwą odpowiedzią
Włoska historia zaczyna się dużo wcześniej niż dzieje Rzymu. Na Półwyspie Apenińskim i wyspach rozwijały się osady ludów nuragijskich, Fenicjan, Greków, Etrusków i Rzymian. Wybór najstarszego miasta zależy więc od tego, czy porównujemy pierwsze ślady obecności, początki urbanizacji, czy nieprzerwane funkcjonowanie konkretnego ośrodka.
| Miejsce | Najważniejszy punkt odniesienia | Dlaczego jest istotne |
|---|---|---|
| Matera | Ślady osadnictwa od paleolitu, rozwój Sassi przez kolejne epoki | Najlepszy przykład wielotysięcznej ciągłości osadniczej i zachowanej zabudowy skalnej |
| Sant’Antioco | Fenicjańskie Sulky około VIII wieku p.n.e. | Jedno z najstarszych miejskich założeń na Sardynii, z nekropolią i tofetem |
| Rzym | Tradycyjna data założenia 753 rok p.n.e. | Najważniejsze miasto starożytności rzymskiej, lecz znacznie młodsze od prehistorycznych początków Matera |
| Syrakuzy | Grecka kolonia założona w VIII wieku p.n.e. | Jeden z najstarszych i najważniejszych ośrodków greckich na Sycylii |
Szczególnie ciekawym przypadkiem jest Sant’Antioco na Sardynii. W miejscu dzisiejszego miasta znajdowało się fenickie Sulky, założone około 770 roku p.n.e. Oficjalne materiały włoskich instytucji kultury określają je jako najstarszy ośrodek miejski Sardynii.
Nie należy jednak stawiać Sant’Antioco i Matera w jednym szeregu bez wyjaśnienia. Sulky jest bardzo starym, konkretnie założonym miastem starożytnym, natomiast Matera ma znacznie starsze korzenie osadnicze. To dwa różne rodzaje historycznej pierwszości.
Co zobaczyć, aby zrozumieć historię Matera
Zwiedzanie najlepiej rozpocząć od Sassi, ale nie ograniczać się do kilku punktów widokowych. Najwięcej daje spacer bez pośpiechu, ponieważ układ dzielnic pokazuje, jak mieszkańcy dopasowywali architekturę do skały, wody i naturalnego ukształtowania terenu.
Sassi Caveoso i Sassi Barisano
Sasso Caveoso zachowało bardziej surowy charakter. W wielu miejscach widać fasady wykute lub wymurowane przed grotami, schody prowadzące na różne poziomy oraz dawne pomieszczenia mieszkalne. Sasso Barisano jest bardziej zabudowane i odrestaurowane, dlatego łatwiej znaleźć tu restauracje, noclegi i punkty widokowe.
Nie traktowałbym Sassi jak dekoracji do szybkich zdjęć. Warto zajrzeć do odtworzonego domu-groty, aby zobaczyć, jak niewielka przestrzeń służyła jednocześnie rodzinie, zwierzętom i przechowywaniu zapasów. Ten prosty przykład najlepiej pokazuje, że dawna Matera była miejscem życia, a nie tylko niezwykłą scenerią.
Kościoły skalne i park Murgia
W okolicznych skałach zachowały się dziesiątki kościołów rupestralnych, czyli świątyń wyciętych w skale. Ich wnętrza bywają niewielkie, ale freski i ślady dawnej organizacji przestrzeni pokazują, jak ważną rolę odgrywało życie religijne.
Po drugiej stronie wąwozu znajduje się płaskowyż Murgia. Z punktów widokowych można spojrzeć na całe Sassi i lepiej zrozumieć, dlaczego miasto rozwijało się właśnie w zagłębieniu terenu. Najlepsze światło do fotografowania pojawia się zwykle rano albo późnym popołudniem, kiedy jasny kamień nie traci faktury w ostrym słońcu.
Przeczytaj również: Co warto zobaczyć w Atenach? Plan na 1, 2 lub 3 dni
Palombaro Lungo i muzeum archeologiczne
Palombaro Lungo to ogromna podziemna cysterna wykorzystywana do gromadzenia wody. Pokazuje, że przetrwanie mieszkańców zależało nie tylko od umiejętnego wykorzystania grot, ale też od pomysłowego gospodarowania opadami.
Dobrym uzupełnieniem spaceru będzie Museo Nazionale d’Arte Medievale e Moderna della Basilicata w Palazzo Lanfranchi oraz Museo Archeologico Nazionale Domenico Ridola. W muzeum łatwiej połączyć widziane w terenie budowle z przedmiotami, ceramiką i znaleziskami dokumentującymi wcześniejsze epoki.
Jak zaplanować wizytę bez rozczarowania
Na same Sassi można przeznaczyć kilka godzin, ale na spokojne poznanie Matera lepiej zarezerwować co najmniej jeden pełny dzień. Dwa dni pozwalają dodać park Murgia, kościoły skalne, muzeum i wieczorny spacer po oświetlonych uliczkach.
Matera nie jest miejscem dla osób, które chcą zwiedzać wyłącznie po płaskim terenie. Czekają tu schody, nierówne kamienne nawierzchnie i strome podejścia. Wygodne buty są ważniejsze niż elegancki strój, a latem przydadzą się woda, nakrycie głowy i przerwy w cieniu.
Najłatwiej dotrzeć do miasta samochodem albo pociągiem z Bari, choć połączenia kolejowe wymagają sprawdzenia przed wyjazdem. Samochód pomaga w dotarciu do punktów widokowych poza centrum, ale w pobliżu Sassi parkowanie bywa ograniczone. Najpraktyczniejszy kompromis to nocleg w pobliżu starego miasta i zwiedzanie centrum pieszo.
Przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualne godziny wejść do muzeów, kościołów i wybranych domów-grot. Nie wszystkie obiekty działają codziennie, a część atrakcji jest dostępna tylko z przewodnikiem. W sezonie dobrze też zarezerwować nocleg wcześniej, ponieważ popularność Matera wyraźnie zwiększa ceny i ogranicza wybór.
Matera najlepiej odpowiada na pytanie o najstarsze miasto we Włoszech
Jeśli przez najstarsze miasto rozumiemy ośrodek z bardzo dawnymi śladami zamieszkania i wielowiekowym rozwojem aż do czasów współczesnych, Matera jest najbardziej trafną odpowiedzią. Jej wyjątkowość wynika nie z jednej daty, lecz z połączenia prehistorii, architektury skalnej, tradycji religijnych i żywej tkanki miejskiej.
Jeśli natomiast pytanie dotyczy najstarszego miasta założonego jako konkretny ośrodek starożytny, trzeba spojrzeć także na Sant’Antioco, Syrakuzy czy inne miasta południowych Włoch. Właśnie dlatego podczas podróży warto odwiedzić Materę nie tylko jako ciekawostkę, lecz jako miejsce, które pokazuje, jak przez tysiące lat ludzie potrafili przystosować miasto do krajobrazu.
